Geðrofslyf leysa hefð­bundin svefn­lyf af hólmi

Íslendingar hafa lengi notað mikið af hefðbundnum svefnlyfjum þótt nokkuð hafi dregið úr notkun þeirra á síðustu árum. Vísbendingar eru hins vegar um að hluti lyfjanotkunar vegna svefnvanda sé að færast yfir í aðra lyfjaflokka, það er lyf sem upphaflega voru þróuð til annarra nota. Þar á meðal er geðrofslyfið quetiapín. Samkvæmt upplýsingum frá Embætti landlæknis fengu um 11.400 einstaklingar lyfið í fyrra, eða næstum tvöfalt fleiri en fyrir tíu árum.

Þegar tekið er tillit til fólksfjölgunar hefur hlutfall notenda aukist um rúmlega helming á tímabilinu. Quetiapín er meðal annars notað við geðrofseinkennum í geðklofa og geðhvarfasýki. Lyfið hefur einnig slævandi áhrif og er því stundum notað í mun minni skömmtum við svefnleysi, þótt sú notkun sé ekki meðal samþykktra ábendinga.

Telur svefnlyfjanotkun skýra stóran hluta aukningarinnar

Erik Brynjar Schweitz Eriksson, geðlæknir í heimahjúkrun hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, segir aukna notkun quetiapíns við svefnvanda vera eina líklegustu skýringuna á fjölguninni. Hann tekur þó fram að matið byggist á reynslu hans úr daglegu starfi en ekki sérstakri úttekt.

„Það sem maður sér er að þetta er talsvert mikið notað sem svefnbætandi lyf. Það hefur aukist á undanförnum árum, meðal annars vegna þess að menn eru að færa sig meira frá ávanabindandi róandi og slævandi lyfjum eins og stillnoct, immovane og sobril,“ segir Erik.

Hann segir þróunina sjást bæði meðal yngri og eldri fullorðinna og að notkun quetiapíns við svefnleysi hafi einnig aukist í nágrannalöndunum. Að hans mati geti lyfið haft ákveðna kosti umfram hefðbundin svefn- og róandi lyf þegar kemur að langtímanotkun.

„Það myndast síður þol og lyfið veldur síður fráhvörfum þegar því er hætt eða það gleymist. Virknin helst því betur og það þarf síður að vera stöðugt að hækka skammtana eins og með hefðbundnu svefnlyfin. Þá ýtir það ekki undir fíkn,“ segir Erik.

Hann leggur þó áherslu á að quetiapín sé ekki hættulaust og að aukaverkanir geti fylgt notkun þess eins og annarra lyfja.

Mest aukning meðal eldra fólks

Tölur landlæknis sýna að aukningin er sérstaklega mikil meðal eldra fólks. Mest hefur hlutfall notenda aukist meðal 65 til 79 ára, eða um ríflega sjötíu prósent á síðustu tíu árum. Í fyrra fengu um 4,5 prósent fólks á þessum aldri lyfið.

Meðal þeirra sem eru 80 ára og eldri hefur hlutfall notenda aukist um rúmlega þriðjung á sama tímabili. Rúm sex prósent fólks í þeim aldurshópi fengu lyfið í fyrra.

Erik segir fleiri en eina skýringu á aukningunni. Quetiapín sé einnig notað við geðrofseinkennum og stundum hegðunartruflunum í tengslum við heilabilun og hvort tveggja aukist með hækkandi aldri. Hann telur þó líklegt að aukin notkun við svefnleysi skýri stóran hluta heildaraukningarinnar, þótt ekki liggi fyrir gögn sem staðfesti það.

„Ég sé fyrir mér að þetta sé fyrst og fremst langmesta aukningin, ímynda ég mér, vegna þess að það er notað sem svefnbætandi lyf,“ segir Erik.

Skortir rannsóknir á áhrifum lyfsins á eldra fólk

Hefðbundin svefnlyf á borð við imovane og stilnoct eru almennt ætluð til skammtímanotkunar, yfirleitt ekki lengur en í tvær til fjórar vikur.

Erik segir stöðuna aðra þegar kemur að quetiapíni. Notkun þess við svefnleysi sé utan samþykktra ábendinga, svokölluð off-label notkun, og skýrar leiðbeiningar skorti um hversu lengi eigi að nota það í þeim tilgangi.

„Það eru ekki til neinar klárar leiðbeiningar sem segja manni til um þetta, hvort sem það er til skemmri eða lengri tíma,“ segir Erik.

Hann segir skort á rannsóknum sérstaklega bagalegan þegar kemur að eldra fólki, sem geti verið viðkvæmara fyrir áhrifum lyfja.

„Þessi hópur bregst öðruvísi við lyfjum heldur en yngri fullorðnir. Það er hægara niðurbrot á lyfjum og aukin næmni fyrir þeim, þannig að okkur vantar rannsóknir,“ segir Erik.

Læknar þurfi því að nokkru leyti að reiða sig á klíníska reynslu þegar lyfið er notað við langvinnum svefnvanda. Sú reynsla hefur að hans sögn verið ágæt en það þýði ekki að lyfið sé án áhættu.

Mun minni skammtar notaðir við svefnleysi

Erik bendir á að mikill munur sé á skömmtum quetiapíns eftir því við hverju lyfið er notað.

Við geðrofssjúkdómum eða geðhvarfasýki geti dagsskammtar verið á bilinu 200 til 800 milligrömm. Þegar lyfið sé hins vegar notað við svefnleysi, til dæmis hjá eldra fólki, séu skammtarnir yfirleitt mun minni, eða um 12,5 til 75 milligrömm.

Þótt tölur landlæknis sýni mikla fjölgun notenda og aukningu í afgreiddu magni kemur ekki fram hversu margir fá lyfið vegna svefnleysis og hversu margir vegna geðsjúkdóma eða annarra einkenna.

Erik segir nauðsynlegt að hafa betri upplýsingar um ástæður lyfjaávísana.

„Það væri alltaf gott að hafa betri og skýrari gögn til þess að átta sig á hvert við erum að stefna og hvað við erum að nota lyfin í,“ segir Erik.

Telur Íslendinga sækja mikið í lyf við svefnvanda

Íslendingar hafa lengi verið meðal þeirra þjóða sem nota mest af hefðbundnum svefnlyfjum. Erik telur að mikil lyfjanotkun við svefnvanda hér á landi geti að hluta skýrst af viðhorfum til lyfjameðferðar. Hann bendir einnig á að miklar árstíðabundnar breytingar á birtuskilyrðum geti haft áhrif á svefn og sólarhringstakt. 

„Minn grunur er að einna helst sé það bara hversu sækin við erum í að nota lyf og þrýstingur á lækna er almennt mikill þegar fólk er með svefnvanda. Þá hafa heimilislæknar almennt lítinn tíma til að sinna skjólstæðingum sínum og hafa þar af leiðandi minni tíma til að ræða um áhrif svefnlyfjanotkunar,“ segir Erik.

Hann segir lækna jafnframt þurfa að skoða eigin ávísanavenjur og hvernig staðið sé að meðferð svefnvandamála.

Þótt notkun hefðbundinna svefnlyfja hafi dregist saman segir Erik ekki hægt að fullyrða að Íslendingar séu almennt farnir að nota minna af lyfjum við svefnleysi. 

„Til þess skortir skýrari upplýsingar um hversu stór hluti notkunar annarra lyfja, svo sem quetiapíns, sé í raun vegna svefnvandamála,“ segir hann að lokum.