Ís­lenskt tákn­mál í stefnu – en hvar eru að­gerðirnar?

Hvað þýðir að menntastefna sé fyrir alla ef tungumál tiltekins hóps barna fær enga sértæka aðgerð?

Í menntastefnu stjórnvalda fyrir árin 2021–2030 er framþróun íslensks máls og táknmáls meðal áhersluatriða. Þar eru einnig sett fram markmið um jöfn tækifæri, snemmbæran stuðning og vellíðan nemenda. Þetta eru mikilvæg fyrirheit. En fyrirheit þurfa að sjást í framkvæmd.

Í annarri aðgerðaáætlun menntastefnunnar, sem tekur til áranna 2025–2027 og var gefin út í júlí 2025, er engin sértæk aðgerð um íslenskt táknmál. Tungumálið er hvergi nefnt í skjalinu. Þar eru aðgerðir um kennaramenntun, námsgögn, málfærni starfsfólks og inngildingu, en engin þeirra skilgreinir sérstaklega hvernig efla eigi íslenskt táknmál í menntakerfinu.

Þetta vekur spurningu sem menntayfirvöld þurfa að svara: Hvernig á að tryggja framþróun íslensks táknmáls þegar engin sértæk aðgerð fylgir áherslunni eftir?

Íslenskt táknmál hefur lögvarða stöðu. Samkvæmt lögum nr. 61/2011 skulu stjórnvöld hlúa að því og styðja það. Þau sem þurfa á táknmáli að halda skulu eiga þess kost að læra það og nota frá upphafi máltöku eða þegar heyrnarskerðing greinist. Nánustu aðstandendur eiga sama rétt. Lögin fela ríki og sveitarfélögum jafnframt að stuðla að kennslu og útbreiðslu málsins.

Þessar skyldur kalla á skipulag, þekkingu og fjármagn. Barn þarf málumhverfi þar sem það getur lært, spurt, leikið sér, myndað vináttutengsl og tekið þátt á eigin tungumáli. Aðgangur að kennslustund er aðeins einn hluti af skólagöngunni. Samskipti í frímínútum, hópavinna og tilfinningin fyrir því að tilheyra skipta líka máli.

Almenn markmið um inngildingu þurfa því að útskýra hvernig málréttindi táknmálsbarna verða tryggð. Hver ber ábyrgð á málumhverfinu? Hvernig verður færni starfsfólks efld? Hvaða námsgögn verða þróuð á íslensku táknmáli? Hvernig verður árangurinn metinn?

Þegar þessara þátta er ekki getið um í aðgerðaáætlun verður erfitt að sjá hvað stjórnvöld ætla að gera, fyrir hvaða tíma og með hvaða fjármunum.

Alþingi hefur raunar þegar samþykkt skýra stefnu um þetta. Í málstefnu íslensks táknmáls 2024–2027 er sérstaklega kveðið á um að menntastefna stjórnvalda stuðli að jafnri stöðu íslensks táknmáls og íslensku. Þar eru einnig aðgerðir um eftirlit með námi og kennslu táknmálsbarna og breytingar á aðalnámskrám til að styrkja stöðu tungumálsins.

Því er eðlilegt að spyrja hvernig þessum samþykktum er fylgt eftir í framkvæmd menntastefnunnar. Aðgerðir í sérstakri málstefnu þurfa að tengjast þeirri almennu stefnumótun sem stýrir þróun menntakerfisins.

Mennta- og barnamálaráðuneytið þarf að bæta úr þessu með skýrum og fjármögnuðum aðgerðum. Þær þurfa að tryggja nám á og í íslensku táknmáli, efla kennaramenntun og táknmálsfærni starfsfólks, styðja þróun námsgagna og styrkja málumhverfi táknmálsbarna. Hver aðgerð þarf ábyrgðaraðila, tímasetningu og mælikvarða sem sýna hvort hún skilar árangri.

Táknmálsfólk þarf að koma að þeirri vinnu frá upphafi. Reynsla þess og þekking eiga að hafa áhrif á ákvarðanir, forgangsröðun og mat á árangri.

Íslenskt táknmál er hluti af íslensku samfélagi og börnin sem nota það eiga framtíð sína í þessu menntakerfi. Þau eiga rétt á því að tungumál þeirra sé tekið alvarlega þegar menntun landsins er skipulögð.

Það er komið að stjórnvöldum að sýna hvernig fyrirheit um jöfn tækifæri verða að veruleika fyrir táknmálsbörn.

Tungumálið er þegar komið inn í stefnuna. Nú þurfa aðgerðirnar að fylgja.

Höfundur hefur verið heyrnarlaus frá 8 ára aldri, kynntist táknmáli fyrst 10 ára og lærði það af öðrum heyrnarlausum jafnöldrum sínum. Hefur barist fyrir táknmáli á Íslandi, kennt táknmál og búið til táknmálsnámsefni, sagt fréttir á táknmáli RÚV. Setið á Alþingi. Handhafi viðurkenningar Málnefnd um íslenskt táknmál 2025.

Hefur mikla þekkingu á táknmálsaðgengi og hjálpartækjum fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta. Höfundur er með alþjóðlega diplómu í frumkvöðlafræðum, leiðsögumaður í ferðaþjónustu með táknmál sem aðalmál og verkefnastjóri með IPMA D-vottun.

Heimild:

Menntastefna 2021–2030 – samþykkt Alþingis⁠

Önnur aðgerðaáætlun menntastefnu 2025–2027 (PDF)⁠

Málstefna íslensks táknmáls 2024–2027 og aðgerðaáætlun⁠

Lög nr. 61/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmál