Mannréttindabrot í boði kerfisins? Lilja Björg Ágústsdóttir skrifar 15. apríl 2020 12:00 Algengt er að hjón og sambúðarfólk leiti til lögmanna eftir ráðgjöf tengdum skilnaði. Sú ákvörðun að leita til lögmanns vegna skilnaðar, forsjár, lögheimilis, umgengni eða meðlags er ákvörðun sem er ekki tekin af léttúð og leita einstaklingar slíkrar sérfræðiráðgjafar aðeins í neyð. Áður en dómsmál er höfðað um forsjá, lögheimili eða umgengni þurfa foreldrar undantekningarlaust að gangast undir sáttameðferð hjá sýslumannsembættinu og fá útgefið sáttavottorð. Í dag getur sáttameðferðarferli fyrir sýslumannsembættinu tekið meira en ár í meðförum þ.e. frá því umsókn um slíkt ferli er lögð inn og þar til búið er að ljúka sáttum eða vísa málinu frá embættinu án sátta. Það sem vekur furðu við vinnubrögðin er að öll mál eru flokkuð í sama flokk þegar leitað er eftir sáttameðferð hjá sýslumanni. Ekki er tekið tillit til sérstakra aðstæðna sem kunna að vera uppi og málum er aðeins raðað í röð eftir dagsetningu. Oft er um að ræða óboðlegar aðstæður við skilnað t.d. ofbeldi, óhóflega neyslu áfengis og/eða fíkniefna eða annað sem undir öllum öðrum kringumstæðum yrði sett í forgang eða eru í raun lögbundin forgangsmál. Í hjúskaparlögum er til dæmis undanþága frá reglunni um skilnað að borði og sæng og hægt er að fara fram á tafarlausan lögskilnað ef ofbeldi hefur verið beitt í hjúskapnum. Oftast þegar uppi eru slíkar aðstæður og börn í spilinu er einnig ágreiningur um forsjá, lögheimili eða umgengni. Þá þarf að leita til sýslumanns eftir sáttameðferð og þar fer ekki fram nein skoðun á aðstæðum. Forsjármál koma ekki í veg fyrir lögskilnaðinn sem slíkan en aðstæðurnar geta gefið ofbeldisaðila tækifæri til að halda úti ágreiningi í marga mánuði um börnin áður en hægt er að höfða forsjármál og fá þannig efnislega niðurstöðu. Þar af leiðandi hefur þessi undanþága hjúskaparlaganna takmarkað gildi og er raunverulega engum til hagsbóta að draga málalyktir á langinn við þessar aðstæður. Ekki foreldri í kerfinu! Einnig er mikilvægt í þessu sambandi að benda á aðra tegund mála þar sem biðin eftir sáttameðferð er mjög íþyngjandi fyrir fjölskyldurnar. Til undirritaðrar leitaði fyrir nokkru faðir ungrar stúlku en hann er í þeirri stöðu að eiga barn með konu sem hefur átt í vandræðum með vímuefnanotkun. Hafa þau farið sameiginlega með forsjá en lögheimili barnsins hefur verið hjá móður. Móðir hefur um hríð ekki getað sinnt skyldum sínum sem lögheimilisforeldri og því var það niðurstaðan í apríl árið 2019 að vista barnið utan heimilis hjá föður samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar í sveitarfélaginu sem hann býr í, þar sem hann er ekki lögheimilisforeldri. Samkvæmt barnalögum er það lögheimilisforeldri sem hefur heimild til að taka afgerandi ákvarðanir varðandi daglegt líf barnsins en skuli leitast við að hafa samráð við hitt forsjárforeldið. Af því leiðir að á meðan stúlkan er vistuð utan heimilis hjá föður við þessar aðstæður, getur hann ekki sinnt sjálfsögðum hlutum sem varða beint hagsmuni og velferð barnsins. Hann getur til dæmis ekki skráð hana í skóla eða í mötuneytisáskrift, ekki skráð hana í tómstundir eða íþróttir og ekki sótt um tómstundakort hjá sveitarfélaginu fyrir hana nema í samráði við barnavernd. Ef tekin er ákvörðun um eitthvað framangreint þarf hann að hafa samband við félagsráðgjafa hjá barnavernd sem sér um að skrá barnið fyrir hann eða sækja um styrkinn fyrir þeirra hönd. Þrátt fyrir að hann eigi barnið, barnið sé alfarið á hans framfæri og hann sjái um allar foreldralegar skyldur virðist hans tilvist sem foreldris ekki viðurkennd í kerfinu. Þeirra líf er því í ákveðinni biðstöðu sem sér ekki fyrir endann á í bráð. Þá fær hann ekki greitt meðlag á meðan þetta ástand varir því kerfin hjá sveitarfélaginu og ríkinu tala ekki saman. Sótti faðirinn um breytingu á forsjá og lögheimili stúlkunnar í byrjun maí 2019. Fékk hann bréf frá embætti sýslumanns í byrjun janúar 2020 eða átta mánuðum síðar, þess efnis að málinu hafi verið vísað til sáttameðferðar. Hann hefur enn ekki verið boðaður á fund vegna sáttameðferðar en þegar þetta er ritað er kominn miður apríl 2020. Málið hefur því enga efnislega umfjöllun fengið hjá sýslumanni, hvað þá að sáttarmeðferð sé formlega hafin þrátt fyrir að komið sé tæpt ár frá því hann sendi inn beiðnina. Skylda stjórnvalda til að vera með raunhæf og virk úrræði Mikið hefur verið fjallað um seinagang þessara mála, ekki síst innan veggja Alþingis. Virðast því bæði þingmenn og ráðherrar fullmeðvitaðir um stöðuna. Þá hefur umboðsmaður Alþingis nýverið óskað formlega eftir upplýsingum frá dómsmálaráðherra um hvernig ráðuneytið ætlar að bregðast við vandanum en miklar tafir á afgreiðslu mála á fjölskyldusviði geta falið í sér brot á rétti til fjölskyldulífs sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ítrekað að ríkjum sé skylt að hafa í lögum raunhæf og virk úrræði til að tryggja rétt barna við þessar aðstæður. Ljóst er að aukið fjármagn þarf inn í málaflokkinn til að styrkja sýslumannsembættið til muna og breyta lögum, annað hvort á þann veg að undanþágur verði veittar frá skyldu til sáttameðferðar eða forgangsröðun mála verði lögfest. Höfundur er lögmaður hjá OPUS lögmönnum. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Fjölskyldumál Mannréttindi Mest lesið „Naktir elskendur, Helga og Bjarni, liggja í faðmlögum, handleggjabenda á rauðum rúmfötum, umvafin mildri birtu“ Sigþór U. Hallfreðsson Skoðun Er eitt næturgaman þess virði? Reynir Böðvarsson Skoðun 10 staðreyndir um verðbólgu og ríkisfjármál Konráð S. Guðjónsson Skoðun Læknar, heilbrigðisstarfsfólk og lykill að lausninni Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir Skoðun Krossinn er fallegur Skoðun Veðjað á rétta skólann Pawel Bartoszek Skoðun Fögnum á degi líffræðilegrar fjölbreytni Rannveig Magnúsdóttir,Ragnhildur Guðmundsdóttir,Skúli Skúlason,Ole Sandberg,Sæunn Júlía Sigurjónsdóttir Skoðun Þetta reddast eða hvað? Marinó G. Njálsson Skoðun Innviðir og orkuskipti Sigurður Ingi Friðleifsson Skoðun Break á ólympíuleikunum og önnur gildi í dansi Brynja Pétursdóttir Skoðun Skoðun Skoðun Kirkjugarðar, minningarreitir og eða grafreitir Bryndís Haraldsdóttir skrifar Skoðun Vaxtalækkun eða neyðarlög Ragnar Þór Ingólfsson,Ásthildur Lóa Þórsdóttir skrifar Skoðun Innviðir og orkuskipti Sigurður Ingi Friðleifsson skrifar Skoðun Veðjað á rétta skólann Pawel Bartoszek skrifar Skoðun Er eitt næturgaman þess virði? Reynir Böðvarsson skrifar Skoðun Læknar, heilbrigðisstarfsfólk og lykill að lausninni Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir skrifar Skoðun 10 staðreyndir um verðbólgu og ríkisfjármál Konráð S. Guðjónsson skrifar Skoðun „Naktir elskendur, Helga og Bjarni, liggja í faðmlögum, handleggjabenda á rauðum rúmfötum, umvafin mildri birtu“ Sigþór U. Hallfreðsson skrifar Skoðun Krossinn er fallegur skrifar Skoðun Þetta reddast eða hvað? Marinó G. Njálsson skrifar Skoðun Að gráta í rigningunni - og dansa Jón Þór Ólafsson skrifar Skoðun „Smækkunar“gler Viðskiptaráðs Erna Bjarnadóttir skrifar Skoðun Ekki henda! Eyjólfur Pálsson skrifar Skoðun Break á ólympíuleikunum og önnur gildi í dansi Brynja Pétursdóttir skrifar Skoðun Frigg nemendagrunnur – bylting í íslensku skólastarfi Þórdís Jóna Sigurðardóttir skrifar Skoðun Opið bréf til stjórnarformanns Haga Björn Sævar Einarsson skrifar Skoðun Alvarlegar afleiðingar kynferðislegrar áreitni á vinnustöðum Dagný Aradóttir Pind skrifar Skoðun Er Helguvík ein af stærstu ruslakistum Íslands? Margrét S. Þórólfsdóttir,Ragnhildur L. Guðmundsdóttir,Þórólfur J. Dagsson skrifar Skoðun Manstu þegar Messenger var ekki til? Aldís Stefánsdóttir skrifar Skoðun „Flestum í Noregi er illa við EES“ Hjörtur J. Guðmundsson skrifar Skoðun Óheillaþróun á íslenskum vinnumarkaði Gunnar Sigvaldason,Árni B. Björnsson skrifar Skoðun Að virkja upp í loft Snæbjörn Guðmundsson skrifar Skoðun Sjálfstæðisflokkurinn, the party of hungry children Ian McDonald skrifar Skoðun Talsmenn tolla gefa engan afslátt Ragnar Sigurður Kristjánsson skrifar Skoðun Samstaða kennara skiptir máli Rakel Linda Kristjánsdóttir skrifar Skoðun Hvað er fram undan í íslenskum stjórnmálum? Reynir Böðvarsson skrifar Skoðun Leiðin til að elska mig Kristín Magdalena Ágústsdóttir skrifar Skoðun Nauðsynlegt að sameina verndun og nýtingu orku með stuðningi staðla Haukur Logi Jóhannsson skrifar Skoðun Hamstrar barnið þitt blýanta? Berglind Sunna Bragadóttir skrifar Skoðun Ég má það fyrst ég kemst upp með það Eva Hauksdóttir skrifar Sjá meira
Algengt er að hjón og sambúðarfólk leiti til lögmanna eftir ráðgjöf tengdum skilnaði. Sú ákvörðun að leita til lögmanns vegna skilnaðar, forsjár, lögheimilis, umgengni eða meðlags er ákvörðun sem er ekki tekin af léttúð og leita einstaklingar slíkrar sérfræðiráðgjafar aðeins í neyð. Áður en dómsmál er höfðað um forsjá, lögheimili eða umgengni þurfa foreldrar undantekningarlaust að gangast undir sáttameðferð hjá sýslumannsembættinu og fá útgefið sáttavottorð. Í dag getur sáttameðferðarferli fyrir sýslumannsembættinu tekið meira en ár í meðförum þ.e. frá því umsókn um slíkt ferli er lögð inn og þar til búið er að ljúka sáttum eða vísa málinu frá embættinu án sátta. Það sem vekur furðu við vinnubrögðin er að öll mál eru flokkuð í sama flokk þegar leitað er eftir sáttameðferð hjá sýslumanni. Ekki er tekið tillit til sérstakra aðstæðna sem kunna að vera uppi og málum er aðeins raðað í röð eftir dagsetningu. Oft er um að ræða óboðlegar aðstæður við skilnað t.d. ofbeldi, óhóflega neyslu áfengis og/eða fíkniefna eða annað sem undir öllum öðrum kringumstæðum yrði sett í forgang eða eru í raun lögbundin forgangsmál. Í hjúskaparlögum er til dæmis undanþága frá reglunni um skilnað að borði og sæng og hægt er að fara fram á tafarlausan lögskilnað ef ofbeldi hefur verið beitt í hjúskapnum. Oftast þegar uppi eru slíkar aðstæður og börn í spilinu er einnig ágreiningur um forsjá, lögheimili eða umgengni. Þá þarf að leita til sýslumanns eftir sáttameðferð og þar fer ekki fram nein skoðun á aðstæðum. Forsjármál koma ekki í veg fyrir lögskilnaðinn sem slíkan en aðstæðurnar geta gefið ofbeldisaðila tækifæri til að halda úti ágreiningi í marga mánuði um börnin áður en hægt er að höfða forsjármál og fá þannig efnislega niðurstöðu. Þar af leiðandi hefur þessi undanþága hjúskaparlaganna takmarkað gildi og er raunverulega engum til hagsbóta að draga málalyktir á langinn við þessar aðstæður. Ekki foreldri í kerfinu! Einnig er mikilvægt í þessu sambandi að benda á aðra tegund mála þar sem biðin eftir sáttameðferð er mjög íþyngjandi fyrir fjölskyldurnar. Til undirritaðrar leitaði fyrir nokkru faðir ungrar stúlku en hann er í þeirri stöðu að eiga barn með konu sem hefur átt í vandræðum með vímuefnanotkun. Hafa þau farið sameiginlega með forsjá en lögheimili barnsins hefur verið hjá móður. Móðir hefur um hríð ekki getað sinnt skyldum sínum sem lögheimilisforeldri og því var það niðurstaðan í apríl árið 2019 að vista barnið utan heimilis hjá föður samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar í sveitarfélaginu sem hann býr í, þar sem hann er ekki lögheimilisforeldri. Samkvæmt barnalögum er það lögheimilisforeldri sem hefur heimild til að taka afgerandi ákvarðanir varðandi daglegt líf barnsins en skuli leitast við að hafa samráð við hitt forsjárforeldið. Af því leiðir að á meðan stúlkan er vistuð utan heimilis hjá föður við þessar aðstæður, getur hann ekki sinnt sjálfsögðum hlutum sem varða beint hagsmuni og velferð barnsins. Hann getur til dæmis ekki skráð hana í skóla eða í mötuneytisáskrift, ekki skráð hana í tómstundir eða íþróttir og ekki sótt um tómstundakort hjá sveitarfélaginu fyrir hana nema í samráði við barnavernd. Ef tekin er ákvörðun um eitthvað framangreint þarf hann að hafa samband við félagsráðgjafa hjá barnavernd sem sér um að skrá barnið fyrir hann eða sækja um styrkinn fyrir þeirra hönd. Þrátt fyrir að hann eigi barnið, barnið sé alfarið á hans framfæri og hann sjái um allar foreldralegar skyldur virðist hans tilvist sem foreldris ekki viðurkennd í kerfinu. Þeirra líf er því í ákveðinni biðstöðu sem sér ekki fyrir endann á í bráð. Þá fær hann ekki greitt meðlag á meðan þetta ástand varir því kerfin hjá sveitarfélaginu og ríkinu tala ekki saman. Sótti faðirinn um breytingu á forsjá og lögheimili stúlkunnar í byrjun maí 2019. Fékk hann bréf frá embætti sýslumanns í byrjun janúar 2020 eða átta mánuðum síðar, þess efnis að málinu hafi verið vísað til sáttameðferðar. Hann hefur enn ekki verið boðaður á fund vegna sáttameðferðar en þegar þetta er ritað er kominn miður apríl 2020. Málið hefur því enga efnislega umfjöllun fengið hjá sýslumanni, hvað þá að sáttarmeðferð sé formlega hafin þrátt fyrir að komið sé tæpt ár frá því hann sendi inn beiðnina. Skylda stjórnvalda til að vera með raunhæf og virk úrræði Mikið hefur verið fjallað um seinagang þessara mála, ekki síst innan veggja Alþingis. Virðast því bæði þingmenn og ráðherrar fullmeðvitaðir um stöðuna. Þá hefur umboðsmaður Alþingis nýverið óskað formlega eftir upplýsingum frá dómsmálaráðherra um hvernig ráðuneytið ætlar að bregðast við vandanum en miklar tafir á afgreiðslu mála á fjölskyldusviði geta falið í sér brot á rétti til fjölskyldulífs sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ítrekað að ríkjum sé skylt að hafa í lögum raunhæf og virk úrræði til að tryggja rétt barna við þessar aðstæður. Ljóst er að aukið fjármagn þarf inn í málaflokkinn til að styrkja sýslumannsembættið til muna og breyta lögum, annað hvort á þann veg að undanþágur verði veittar frá skyldu til sáttameðferðar eða forgangsröðun mála verði lögfest. Höfundur er lögmaður hjá OPUS lögmönnum.
„Naktir elskendur, Helga og Bjarni, liggja í faðmlögum, handleggjabenda á rauðum rúmfötum, umvafin mildri birtu“ Sigþór U. Hallfreðsson Skoðun
Fögnum á degi líffræðilegrar fjölbreytni Rannveig Magnúsdóttir,Ragnhildur Guðmundsdóttir,Skúli Skúlason,Ole Sandberg,Sæunn Júlía Sigurjónsdóttir Skoðun
Skoðun „Naktir elskendur, Helga og Bjarni, liggja í faðmlögum, handleggjabenda á rauðum rúmfötum, umvafin mildri birtu“ Sigþór U. Hallfreðsson skrifar
Skoðun Alvarlegar afleiðingar kynferðislegrar áreitni á vinnustöðum Dagný Aradóttir Pind skrifar
Skoðun Er Helguvík ein af stærstu ruslakistum Íslands? Margrét S. Þórólfsdóttir,Ragnhildur L. Guðmundsdóttir,Þórólfur J. Dagsson skrifar
Skoðun Nauðsynlegt að sameina verndun og nýtingu orku með stuðningi staðla Haukur Logi Jóhannsson skrifar
„Naktir elskendur, Helga og Bjarni, liggja í faðmlögum, handleggjabenda á rauðum rúmfötum, umvafin mildri birtu“ Sigþór U. Hallfreðsson Skoðun
Fögnum á degi líffræðilegrar fjölbreytni Rannveig Magnúsdóttir,Ragnhildur Guðmundsdóttir,Skúli Skúlason,Ole Sandberg,Sæunn Júlía Sigurjónsdóttir Skoðun