Á hverju strandar uppbygging flutningskerfis raforku? Birgir Örn Ólafsson og Björn Sæbjörnsson skrifa 31. mars 2023 11:31 Eins og raunar var ítrekað bent á við breytingu á raforkulögum árið 2015 og í umfjöllun um þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína sem samþykkt var samhliða breytingum á raforkulögum var hið opinbera fyrirtæki Landsnet þá sett í algjöra yfirburðastöðu gagnvart sveitarfélögum og öðrum hagsmunaaðilum. Voru því falin ríkari völd en nokkur dæmi höfðu áður sést um í hinu opinbera kerfi. Fyrirtækið átti sjálft að móta stefnumarkandi kerfisáætlun án aðkomu kjörinna fulltrúa og meðvituð ákvörðun tekin um að í stað þess fela óháðum úrskurðaraðila það hlutverk að úrskurða í ágreininingsmálum að fela stjórnsýslustofnun það hlutverk að afgreiða stefnumörkun flutningsfyrirtækisins. Það var sömuleiðis meðvituð ákvörðun Alþingis að gera ekki ráð fyrir fullnægjandi málsmeðferð sem leitt gæti til sátta ef ágreiningur kynni að skapast um lagningu háspennulína. Fjölmargir þingmenn og hagsmunaaðilar bentu á að þarna væri verið að hefja vegferð sem seint myndi reynast grundvöllur sátta í samfélaginu. Vegferð sem miðaði að því að víkja úr vegi öllu sem mögulega gæti raskað áformum um áframhaldandi uppbyggingu í þágu tiltekinna hagsmunafla en tæki í engu tillit til umhverfislegra, samfélagslegra og annarra efnahagslegra hagsmuna, þar með talið hagsmuna vaxandi atvinnugreinar ferðaþjónustu sem óumdeilt er að byggði þá og byggir enn tilvist sína á einstakri náttúru Íslands. Líkt og nú voru breytingarnar bornar fram undir yfirskyni bráðavanda sem leysa þurfi hratt og vel. Eins og meirihluti umhverfis- og samgöngunefndar benti á í umsögn sinni við frumvarpið gengu breytingarnar í þveröfuga átt við löggjafarþróun undangenginna ára að því leyti að í stað aukins samráðs við almenning og hagsmunaaðila við gerð viðamikilla opinberra áætlana og að málum væri beint í sáttafarveg væri um einhliða ákvarðanatöku að ræða. Eins og Katrín Jakobsdóttir þáverandi þingmaður og núverandi forsætisráðherra benti á í ræðu sinni var með lögunum ekki aðeins gengið á skipulagsvald sveitarfélaga og þar með stjórnarskrárvarinn rétt þeirra til sjálfsstjórnar, heldur bæri málatilbúnaðurinn allur vott um skort á lýðræðislegum vinnubrögðum. Á orð Katrínar var ekki hlustað og ekki heldur á alvarlegar athugsemdir sem fjölmörg sveitarfélög og samtök þeirra, Skipulagsstofnun, Landvernd og fleiri aðilar gerðu við sama tilefni. Miðað við umræðuna á Alþingi í dag virðist stemmningin því miður harla lítið hafa breyst. Var meðal annars bent á að í málinu sem varðaði augljóslega fjölbreytta hagsmuni, væri það sett í hendur eins fyrirtækis að leggja mat á ágæti eigin lausna, fyrirtækis sem væri falið yfirburðavald í málaflokknum og því í algjörri lykilstöðu. Miðað við þá forskrift sem Alþingi fól fyrirtækinu að starfa eftir þá mátti öllum hlutaðeigandi vera ljóst að það myndi fyrst og fremst leggja áherslu á mikla uppbyggingu sem væri eins ódýr og mögulegt væri, án tillits til þess fórnarkostnaðar sem slík stefna hefði í för með sér, meðal annars m.t.t. umhverfissjónarmiða og annarra mikilvægra þátta sem hvorki fyrirtækinu né eftirlitsaðilum með starfsemi þess var falið að taka með í reikninginn. Hvernig slíkt getur talist líkleg leið til sátta um uppbyggingu þjóðhagslega mikilvægra innviða er spurning sem ekki fékkst svar við þá en er kannski orðið tímabært að svara í dag. Núverandi ríkisstjórn hefur verið dugleg að skipa átakshópa og nefndir til að greina ástandið, orsakir rafmagnstruflana og afleiðingar þess. Það hefur iðulega gerst í kjölfar aftakaveðra eða rafmagnsleysis af völdum þess, t.d.árið 2019 þegar aftakaveður gekk yfir landið með samsvarandi truflunum á raforkuafhendingu og aftur í janúar sl. þegar rafmagn fór af Reykjanesi vegna bilunar í spennistöð. Engum virðist þó hafa dottið í hug að horfa á þá umgjörð sem Alþingi hefur sjálft mótað í kringum málaflokkinn og hlut hins opinbera fyrirtækis Landsnets í þeirri stöðu sem við blasir. Niðurstaða átakshópana er því allt sú sama, að vandamálið sé í grunninn fólkið og fulltrúar þess í sveitarfélögum landsins. Þegar sú niðurstaða liggur fyrir er að sjálfsögðu bara ein augljós lausn og hún er sú að takmarka enn frekar lýðræðislega aðkomu. Að ganga ennfrekar á skipulagsvald sveitarfélaganna og þar með rétt þeirra til sjálfsstjórnar. Í því frumvarpi sem nú er til meðferðar á Alþingi um breytingar á skipulagslögum er það kallað að „einfalda leyfisveitingaferla“. Þó það kunni að hljóma sem einhver lausn og til marks um rösklega framgöngu þá losna stjórnvöld hinsvegar ekki frá því að takast á við undirliggjandi vanda í þessu kerfi sem allir virðast nú vera sammála um að hafi hvorki skilað árangri í uppbyggingu raforkukerfis hér á landi né nokkurri sátt um hana. Sé til þess vilji að leggja grunn að betri árangri til framtíðar mun það ekki duga lengur að benda á einstaka sveitarfélög sem hafa reynt að standa vörð um umhverfið, ásýnd landsins og lýðræðislega aðkomu íbúanna að ákvörðunum sem snerta nærumhverfi þeirra og samfélag. Ef stjórnvöldum er alvara með því að vilja gera betur í uppbyggingu raforkukerfisins hér á landi og tryggja grundvöll orkuskipta, aukinnar verðmætasköpunnar og almennar hagsældar, þá er rökrétt að byrja á að skoða hlutina áður en ráðist er í breytingar. Annars kunna þær að leiða til enn lakari árangurs. Í stað hinna klassísku viðbragðsstjórnmála, skipan fleiri átakshópa og skyndilausna, er tímabært að horfa yfir allt sviðið og greina raunverulegar orsakir þeirrar stöðu sem er uppi í þessum málaflokki. Eðlilegt fyrsta skref í kerfi sem byggir á vandaðri ákvarðanatöku væri að fela aðila sem telst óháður framkvæmdavaldinu að gera ítarlega úttekt á umgjörð og framkvæmd uppbyggingar meginflutningskerfis raforku hér á landi. Með því væri stuðlað að því að ákvarðanir um breytingar byggi á hlutlægum og málefnalegum forsendum. Þess vegna hefur bæjarstjórn Sveitarfélagsins Voga skorað á umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis að falla frá þeim hugmyndum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi og fela í sér enn frekari skerðingu á skipulagsvaldi sveitarfélaga og hefja þess í stað undirbúning að heildarúttekt á málaflokknum sem miðar að því greina raunverulegar orsakir þeirra tafa sem orðið hafa á uppbyggingu raforkuinnviða. Verði fyrirliggjandi frumvarp að lögum þá er hinsvegar jafn víst að það muni, þvert á yfirlýstan tilgang, leiða til aukinna tafa og flóknari stjórnsýslu og þar með enn lakari árangurs í uppbyggingu flutningskerfis raforku hér á landi. Birgir Örn Ólafsson formaður bæjarráðs Sveitarfélagsins VogaBjörn Sæbjörnsson forseti bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Voga Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Vogar Orkumál Sveitarstjórnarmál Mest lesið Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun Hve lengi tekur sjórinn við? Björn Brynjúlfur Björnsson Skoðun Hliðarveruleiki hræðsluáróðurs og „pólitískur forarpyttur“ Þórður Snær Júlíusson Skoðun Fyrir hverja er Sjúkratryggingar Íslands? Hrefna Sif Jónsdóttir Skoðun Líffræðilega ómögulegt Björn Ólafsson Skoðun Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal Skoðun Að bregðast ungu fólki í viðkvæmri stöðu Ingibjörg Isaksen Skoðun Minn gamli góði flokkur Hólmgeir Baldursson Skoðun Vindmyllufyrirtæki í áskrift hjá íslenskum almenningi Linda Jónsdóttir Skoðun Sérstök staða orkusveitarfélaga! Guðmundur Haukur Jakobsson Skoðun Skoðun Skoðun Rúmir 30 milljarðar í fangelsi Guðmundur Ingi Þóroddsson skrifar Skoðun Sérstök staða orkusveitarfélaga! Guðmundur Haukur Jakobsson skrifar Skoðun Miklar endurbætur á lánum menntasjóðs námsmanna Elín Íris Fanndal skrifar Skoðun Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal skrifar Skoðun Er almenningur rusl? Sigurður Ingi Friðleifsson skrifar Skoðun Líffræðilega ómögulegt Björn Ólafsson skrifar Skoðun Veiðigjaldið stendur undir kostnaði Heiðrún Lind Marteinsdóttir skrifar Skoðun Minn gamli góði flokkur Hólmgeir Baldursson skrifar Skoðun Hve lengi tekur sjórinn við? Björn Brynjúlfur Björnsson skrifar Skoðun Orkan okkar, börnin og barnabörnin Jóna Bjarnadóttir skrifar Skoðun Að fjárfesta í sjálfbærri verðmætasköpun Ingibjörg Ösp Stefánsdóttir skrifar Skoðun Að bregðast ungu fólki í viðkvæmri stöðu Ingibjörg Isaksen skrifar Skoðun Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal skrifar Skoðun Hliðarveruleiki hræðsluáróðurs og „pólitískur forarpyttur“ Þórður Snær Júlíusson skrifar Skoðun Fyrir hverja er Sjúkratryggingar Íslands? Hrefna Sif Jónsdóttir skrifar Skoðun Nauðsynlegar breytingar á Menntasjóði námsmanna Ragna Sigurðardóttir skrifar Skoðun Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir skrifar Skoðun Er sjálfbærni bara fyrir raungreinafólk? Saga Helgason skrifar Skoðun Börn í skjóli Kvennaathvarfsins Auður Magnúsdóttir skrifar Skoðun Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Nýr vettvangur samskipta? Guðrún Hrefna Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Nokkur atriði sem almennum borgara finnst að helst megi ekki ræða – eða mjög sjaldan Hjalti Þórðarson skrifar Skoðun Vilja Ísland í sambandsríki Hjörtur J. Guðmundsson skrifar Skoðun Blikkandi viðvörunarljós Ingveldur Anna Sigurðardóttir skrifar Skoðun „Evrópa er í hnignun“ – Er það samt? Lítum aðeins á söguna Guðni Freyr Öfjörð skrifar Skoðun Vindmyllufyrirtæki í áskrift hjá íslenskum almenningi Linda Jónsdóttir skrifar Skoðun Metnaðarfull markmið og stórir sigrar Halla Helgadóttir skrifar Skoðun Hvers virði er vara ef hún er ekki seld? Jón Jósafat Björnsson skrifar Skoðun Aulatal um að Evrópa sé veik og getulaus Ole Anton Bieltvedt skrifar Skoðun Ár vondra vinnubragða í Stúdentaráði HÍ Katla Ólafsdóttir,Mathias Bragi Ölvisson skrifar Sjá meira
Eins og raunar var ítrekað bent á við breytingu á raforkulögum árið 2015 og í umfjöllun um þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína sem samþykkt var samhliða breytingum á raforkulögum var hið opinbera fyrirtæki Landsnet þá sett í algjöra yfirburðastöðu gagnvart sveitarfélögum og öðrum hagsmunaaðilum. Voru því falin ríkari völd en nokkur dæmi höfðu áður sést um í hinu opinbera kerfi. Fyrirtækið átti sjálft að móta stefnumarkandi kerfisáætlun án aðkomu kjörinna fulltrúa og meðvituð ákvörðun tekin um að í stað þess fela óháðum úrskurðaraðila það hlutverk að úrskurða í ágreininingsmálum að fela stjórnsýslustofnun það hlutverk að afgreiða stefnumörkun flutningsfyrirtækisins. Það var sömuleiðis meðvituð ákvörðun Alþingis að gera ekki ráð fyrir fullnægjandi málsmeðferð sem leitt gæti til sátta ef ágreiningur kynni að skapast um lagningu háspennulína. Fjölmargir þingmenn og hagsmunaaðilar bentu á að þarna væri verið að hefja vegferð sem seint myndi reynast grundvöllur sátta í samfélaginu. Vegferð sem miðaði að því að víkja úr vegi öllu sem mögulega gæti raskað áformum um áframhaldandi uppbyggingu í þágu tiltekinna hagsmunafla en tæki í engu tillit til umhverfislegra, samfélagslegra og annarra efnahagslegra hagsmuna, þar með talið hagsmuna vaxandi atvinnugreinar ferðaþjónustu sem óumdeilt er að byggði þá og byggir enn tilvist sína á einstakri náttúru Íslands. Líkt og nú voru breytingarnar bornar fram undir yfirskyni bráðavanda sem leysa þurfi hratt og vel. Eins og meirihluti umhverfis- og samgöngunefndar benti á í umsögn sinni við frumvarpið gengu breytingarnar í þveröfuga átt við löggjafarþróun undangenginna ára að því leyti að í stað aukins samráðs við almenning og hagsmunaaðila við gerð viðamikilla opinberra áætlana og að málum væri beint í sáttafarveg væri um einhliða ákvarðanatöku að ræða. Eins og Katrín Jakobsdóttir þáverandi þingmaður og núverandi forsætisráðherra benti á í ræðu sinni var með lögunum ekki aðeins gengið á skipulagsvald sveitarfélaga og þar með stjórnarskrárvarinn rétt þeirra til sjálfsstjórnar, heldur bæri málatilbúnaðurinn allur vott um skort á lýðræðislegum vinnubrögðum. Á orð Katrínar var ekki hlustað og ekki heldur á alvarlegar athugsemdir sem fjölmörg sveitarfélög og samtök þeirra, Skipulagsstofnun, Landvernd og fleiri aðilar gerðu við sama tilefni. Miðað við umræðuna á Alþingi í dag virðist stemmningin því miður harla lítið hafa breyst. Var meðal annars bent á að í málinu sem varðaði augljóslega fjölbreytta hagsmuni, væri það sett í hendur eins fyrirtækis að leggja mat á ágæti eigin lausna, fyrirtækis sem væri falið yfirburðavald í málaflokknum og því í algjörri lykilstöðu. Miðað við þá forskrift sem Alþingi fól fyrirtækinu að starfa eftir þá mátti öllum hlutaðeigandi vera ljóst að það myndi fyrst og fremst leggja áherslu á mikla uppbyggingu sem væri eins ódýr og mögulegt væri, án tillits til þess fórnarkostnaðar sem slík stefna hefði í för með sér, meðal annars m.t.t. umhverfissjónarmiða og annarra mikilvægra þátta sem hvorki fyrirtækinu né eftirlitsaðilum með starfsemi þess var falið að taka með í reikninginn. Hvernig slíkt getur talist líkleg leið til sátta um uppbyggingu þjóðhagslega mikilvægra innviða er spurning sem ekki fékkst svar við þá en er kannski orðið tímabært að svara í dag. Núverandi ríkisstjórn hefur verið dugleg að skipa átakshópa og nefndir til að greina ástandið, orsakir rafmagnstruflana og afleiðingar þess. Það hefur iðulega gerst í kjölfar aftakaveðra eða rafmagnsleysis af völdum þess, t.d.árið 2019 þegar aftakaveður gekk yfir landið með samsvarandi truflunum á raforkuafhendingu og aftur í janúar sl. þegar rafmagn fór af Reykjanesi vegna bilunar í spennistöð. Engum virðist þó hafa dottið í hug að horfa á þá umgjörð sem Alþingi hefur sjálft mótað í kringum málaflokkinn og hlut hins opinbera fyrirtækis Landsnets í þeirri stöðu sem við blasir. Niðurstaða átakshópana er því allt sú sama, að vandamálið sé í grunninn fólkið og fulltrúar þess í sveitarfélögum landsins. Þegar sú niðurstaða liggur fyrir er að sjálfsögðu bara ein augljós lausn og hún er sú að takmarka enn frekar lýðræðislega aðkomu. Að ganga ennfrekar á skipulagsvald sveitarfélaganna og þar með rétt þeirra til sjálfsstjórnar. Í því frumvarpi sem nú er til meðferðar á Alþingi um breytingar á skipulagslögum er það kallað að „einfalda leyfisveitingaferla“. Þó það kunni að hljóma sem einhver lausn og til marks um rösklega framgöngu þá losna stjórnvöld hinsvegar ekki frá því að takast á við undirliggjandi vanda í þessu kerfi sem allir virðast nú vera sammála um að hafi hvorki skilað árangri í uppbyggingu raforkukerfis hér á landi né nokkurri sátt um hana. Sé til þess vilji að leggja grunn að betri árangri til framtíðar mun það ekki duga lengur að benda á einstaka sveitarfélög sem hafa reynt að standa vörð um umhverfið, ásýnd landsins og lýðræðislega aðkomu íbúanna að ákvörðunum sem snerta nærumhverfi þeirra og samfélag. Ef stjórnvöldum er alvara með því að vilja gera betur í uppbyggingu raforkukerfisins hér á landi og tryggja grundvöll orkuskipta, aukinnar verðmætasköpunnar og almennar hagsældar, þá er rökrétt að byrja á að skoða hlutina áður en ráðist er í breytingar. Annars kunna þær að leiða til enn lakari árangurs. Í stað hinna klassísku viðbragðsstjórnmála, skipan fleiri átakshópa og skyndilausna, er tímabært að horfa yfir allt sviðið og greina raunverulegar orsakir þeirrar stöðu sem er uppi í þessum málaflokki. Eðlilegt fyrsta skref í kerfi sem byggir á vandaðri ákvarðanatöku væri að fela aðila sem telst óháður framkvæmdavaldinu að gera ítarlega úttekt á umgjörð og framkvæmd uppbyggingar meginflutningskerfis raforku hér á landi. Með því væri stuðlað að því að ákvarðanir um breytingar byggi á hlutlægum og málefnalegum forsendum. Þess vegna hefur bæjarstjórn Sveitarfélagsins Voga skorað á umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis að falla frá þeim hugmyndum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi og fela í sér enn frekari skerðingu á skipulagsvaldi sveitarfélaga og hefja þess í stað undirbúning að heildarúttekt á málaflokknum sem miðar að því greina raunverulegar orsakir þeirra tafa sem orðið hafa á uppbyggingu raforkuinnviða. Verði fyrirliggjandi frumvarp að lögum þá er hinsvegar jafn víst að það muni, þvert á yfirlýstan tilgang, leiða til aukinna tafa og flóknari stjórnsýslu og þar með enn lakari árangurs í uppbyggingu flutningskerfis raforku hér á landi. Birgir Örn Ólafsson formaður bæjarráðs Sveitarfélagsins VogaBjörn Sæbjörnsson forseti bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Voga
Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun
Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal Skoðun
Skoðun Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal skrifar
Skoðun Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal skrifar
Skoðun Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir skrifar
Skoðun Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir skrifar
Skoðun Nokkur atriði sem almennum borgara finnst að helst megi ekki ræða – eða mjög sjaldan Hjalti Þórðarson skrifar
Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun
Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal Skoðun